Nếu lấy lời Phật trong Nikāya làm chuẩn tuyệt đối, thì cái hệ “bất nhị – tánh biết bất sinh bất diệt” đang lan tràn hôm nay đúng nghĩa là một “phản hệ”, một cực đối xứng của Chánh pháp. Nó không phải vài sai sót nhỏ về câu chữ, mà là một bộ khung tri kiến hoàn chỉnh, đủ mạnh để đối kháng trực diện với Duyên khởi – Vô ngã – Nghiệp – Tứ Thánh Đế. Muốn thấy nó độc cỡ nào, phải nhìn ở ba tầng: tri kiến, tâm lý, và nghiệp.

Khi mọi pháp đều sinh-diệt liên tục mỗi sát-na, Phật giáo Nguyên thủy sẽ giải thích cơ chế lưu giữ của nghiệp như thế nào mà không rơi vào thường kiến? Chỉ với 6 thức, không bao gồm “cái kho nghiệp” A-lại-da, lời giải sẽ có ngay sau đây.

Hôm nay chúng ta cùng tìm hiểu một tư tưởng được phát triển sau thời Đức Phật - Duy Thức, thông qua cuộc đối thoại giả định giữa hai học giả, để làm rõ những điểm cốt lõi trong tư tưởng này và đối chiếu với lời Phật dạy Nguyên thủy.

Một ý tưởng đang lan tràn hiện nay, cho rằng có một “cái biết bất sinh bất diệt” – luôn hiện diện, luôn quan sát, và giác ngộ chỉ là việc nhận ra bản thân chính là cái biết đó. Dưới ánh sáng Chánh Pháp, nếu thật sự có một cái biết như vậy, thì nó đứng ở đâu trong Duyên khởi, Vô ngã và Tứ Thánh Đế?

Trong triết học Upaniṣad – đặc biệt là Bất Nhị (Advaita Vedānta) – Đức Phật Thích Ca được xem là hóa thân thứ chín của thần Vishnu. Một nghịch lý lớn của lịch sử tư tưởng: vì sao vị Thầy khai mở con đường giải thoát lại được đưa vào chính hệ thống mà Ngài từng vượt qua.

Có người nói: “Tu không phải là sửa, vì nếu sửa thì tạo ra một cái ngã khác; còn để nguyên thì vẫn kẹt trong khổ.” Nghe qua tưởng là trí tuệ, nhưng thật ra chỉ là hý luận của phàm phu mất căn bản giáo lý. Những nghịch lý như thế đều xuất phát từ hiểu sai giáo lý vô ngã. Cũng là nguồn gốc của câu hỏi muôn thuở: “Nếu vô ngã, thì ai tu, ai chứng, ai nhập Niết-bàn?”

Trong toàn bộ lịch sử Đạo Phật, có một nhân vật vĩ đại mà sự xuất hiện của ông được xem là lần chuyển Pháp luân thứ hai, ngay sau lần đầu tiên của Đức Phật. Ông là người duy nhất khi được biểu tượng hóa có “chóp” trên đầu tương tự Đức Phật. Vị ấy chính là Long Thọ – người đã đặt nền móng cho toàn bộ Đại thừa với học thuyết mang tên Trung Quán – Tánh không. Trong bài viết này, thay vì tiếp tục ca ngợi, chúng ta sẽ cùng “nội soi” Trung Luận của ông. Để nghiêm túc xem xét: liệu giáo lý mà Long Thọ xây dựng có thật là một sự “nâng cấp” so với giáo lý mà Đức Phật dạy trong Kinh Nguyên Thủy? Nó có thật là Phật Đạo tối thượng, thay vì A-La-Hán đạo –như nhiều người vẫn đang nghĩ?

Có thật chăng Niết-Bàn của A-la-hán là chưa rốt ráo, còn chư Phật mới đạt “Niết-Bàn vô trụ xứ” cao hơn?

Trong một số tư tưởng Phật giáo phát triển, có lời dạy rằng: “Bạn vốn là bản thể bất sanh bất diệt – là Phật tánh, là chân tâm sẵn có. Nhưng vì mê lầm nên mới luân hồi. Chỉ cần buông phân biệt, nhận lại chính mình là giác ngộ.” Tư tưởng “trở về với bản thể chân thật” có một sự tương đồng với nhiều tôn giáo hữu thần: con người khởi nguồn từ một bản thể tối cao – một Đấng Sáng Tạo (Chúa), và mục tiêu là trở về với Ngài.