Trong toàn bộ lộ trình tu tập mà Đức Phật truyền dạy, Tuệ (paññā) chính là điểm đến sau cùng, cánh cửa thoát ra khỏi luân hồi.

Điều gì là sự thật tối hậu của luân hồi này? Có một sự thật mà Đức Phật Thích Ca đã mất bốn A-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp để tìm ra. Đó cũng là sự thật mà tất cả chư Phật ba đời mười phương đều đồng chứng ngộ.

Bạn có biết, vì sao Thiền quán được xem là pháp môn thù thắng nhất trong tam giới, là pháp đặc thù của chư Phật ba thời? Vì sao trong kinh Đức Phật dạy rằng thực hành pháp này dù 7 năm, 7 tháng, hay thậm chí 7 ngày là có thể chứng Thánh quả? Nếu không hiểu được điều này, người tu rất dễ đi lạc. Có thể tu rất lâu, rất tinh tấn, nhưng càng đi càng xa cốt lõi.

Vô ngã – là trung tâm giáo lý giải thoát – và cũng là khái niệm bị hiểu sai nhiều nhất. Nhiều người tưởng mình đã buông chấp ngã, nhưng thật ra chỉ thay cái tôi thô bằng cái tôi vi tế mang vỏ bọc ‘tánh biết’, ‘Phật tánh’, hay ‘vô thể. Đây không chỉ là hiểu sai, mà là rơi vào tà kiến tinh vi – giữ luân hồi tiếp diễn mà ngỡ đang tu chứng.

TÂM LÀ GÌ? Một câu hỏi ngắn, nhưng lời giải lại nặng pháp học. Dù nhiều vị tự diễn giải theo ý riêng, tâm đã được kinh tạng mô tả đầy đủ. Kể cả “hành” hay “thức” trong ngũ uẩn, những khái niệm mà người mới học Phật pháp đều mơ hồ. Trong bài viết này, tôi sẽ cố gắng mô tả “tâm là gì” theo giáo lý Nguyên Thủy, như là một bản đồ nhỏ cho hành giả mới bắt đầu tìm hiểu Phật Pháp.

Trong thời đại hiện nay, nhiều tư tưởng dường như sâu sắc đang lan truyền rộng rãi. Đó là những câu nói như: “Bạn và vũ trụ là một,” “Bạn là một phần của cái Tôi lớn,” “Mọi pháp đều hoàn hảo, không cần phải thay đổi,” “Khổ không có thật, chỉ là bạn gán nhãn cho nó” hay “Hãy cho phép mọi thứ xảy ra, cho phép mình sai vì đúng sai chỉ là tư duy phân biệt.”

Một vị kể lại kinh nghiệm của mình như sau: "Đó là khoảnh khắc tâm bỗng nhiên hoàn toàn vắng lặng; vẫn thấy thế giới như cũ, nhưng rõ ràng, trong sáng, thanh tịnh; không còn cái ta, không muốn đạt điều gì, chỉ thấy là thấy, nghe là nghe." Nếu không có nền tảng, lời mô tả ấy dễ khiến ta tưởng rằng đó là kinh nghiệm giác ngộ.

“Giải thoát là không thiện không ác.” “Giác ngộ là vượt cả thiện.” Những câu này đang lan truyền như một cơn dịch trong thời mạt pháp. Nhưng nếu từng đọc kinh, từng lấy Thế Tôn làm điểm tựa cho Chánh Kiến, thì rất khó để buông miệng nói ra những câu như vậy.

Một ý tưởng đang lan tràn hiện nay, cho rằng có một “cái biết bất sinh bất diệt” – luôn hiện diện, luôn quan sát, và giác ngộ chỉ là việc nhận ra bản thân chính là cái biết đó. Dưới ánh sáng Chánh Pháp, nếu thật sự có một cái biết như vậy, thì nó đứng ở đâu trong Duyên khởi, Vô ngã và Tứ Thánh Đế?

Trong ngũ uẩn, Hành là gì? Câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại làm khó không ít người học Phật. Một số vị cho rằng: “Hành” là những suy nghĩ miên man trong đầu, những lời tự sự trong nội tâm. Từ đó, họ liên kết với 12 duyên khởi: “vô minh duyên hành, hành duyên thức”. Và rồi một phương pháp tu tập gọi là “dừng suy nghĩ” ra đời: dừng được suy nghĩ là “hành diệt”, kéo theo “thức diệt”, và như vậy 12 duyên khởi bị chặn đứng, đưa đến giải thoát.